ادبیات

تا كنون دو ديدگاه متقابل «تزئيني» و «ارگانيك» در باب سبك مطرح بوده است. ديدگاه نخست چنين مي‌انگارد كه معاني، نخست بر زبان مي‌آيد، سپس با سبك، آراسته مي‌شود. ديدگاه دوم، انديشه و سبك را با هم متقارن و همبوده مي‌داند و اين هر دو را پشت و روی يك سکه می‌شمارد. از اين ديدگاه، ساخت زبان، ساختِ انديشه را شكل مي‌دهد؛ یعنی مثلاً  نحوة تركيب اجزاي جمله‌ها و نوع روابط آن‌ها با یکدیگر در شکل‌گیری معانی نقش عمده‌ای دارند. اگر ديدگاه نخست را بپذیریم و نقش سبك را تا حد تزيين‌كنندة انديشه تنزل دهیم دیگر جایی برای پیوند سبك با اندیشه باقی نمی‌ماند. اما اگر رابطة سازمندِ ميان سبك و انديشه‌ را بپذيريم و نحو را سازندة انديشه و حامل آن بدانيم، در اين صورت ميان ساختارهاي نحوي جمله‌ها، با نوع سبك، پيوند استواري وجود دارد (Tufte, 1971:4). بر پایة ‌دیدگاه دوم بررسي مقوله‌هاي نحوي در سبك‌پژوهی، اهميت بسيار یافته است و مسائلی از این دست مورد بررسی قرار می‌گیرد:

1. طول جمله‌ها (بلندي و كوتاهي)؛
2. ساختمان جمله‌ها (ساده، مركب، پيچيده، پيچيدة مركب)؛
3. کیفیت نظم واژه‌ها در جمله (نسبت نظم پایه و جابجایی در ساختار نحوی)؛
4. نقش معنايي جمله‌ها (خبر و ابلاغ، پرسش، امر، ندا، تعجب)؛
5. پيوستار بلاغي جمله‌ها (همپايگي، وابستگي،‌ استقلال، تناوب، توازن، تقابل و تضاد)؛
6. وجهیت و صدای نحوی و رابطة آن با دیدگاه نویسنده؛

متغیرهای نحوی و دیدگاه مؤلف

هرکدام از سبكها و ژانرهاي ادبي، الگوهاي دستوري مشخصي را بر می‌گزینند. این الگوهای دستوری در واقع بیان‌کنندة نوع دیدگاه و ذهنیت حاکم بر آن سبک یا نوع ادبی هستند. به عبارت دیگر متغيرهاي نحوي، تابع دیدگاه نویسنده درباره موضوع‌اند. مثلاً «وجه فعل»، «قيد»، «صفت» و «زمان»، نشان‌دهندة‌ میزان قطعیت نظر وی و نیز فاصلة او با واقعيت و شکل‌دهنده به «دیدگاه» مؤلف دربارة موضوع هستند. با بررسي این متغيرهاي نحوي مي‌توان پيوند زبان نويسنده را با دیدگاه و جهان‌بيني وي روشن كرد. مثلاً مخاطب از نحو شخص هوادار یک ایده، میزان قاطعیت، اطمینان و شفافیت عقیدة وی را درمی‌یابد، همچنان که شک و گمان و تردید و عدم اطمینان را از ساختارهای نحوی کسی که نسبت به موضوعی مردد است درک می‌کند. عوامل دستوری که این تفاوت‌ها را نشان می‌دهند بسیارند و در این بحث ما تنها به سه عامل وجهیّت، ‌قید،‌ صفت و متغیرهای زمان  می‌پردازیم و صدای دستوری مؤلف را نیز که برآمده از ساختهای نحوی در جمله است بررسی می‌کنیم.

در یاداشتهای بعدی :

روش بررسی دیدگاه نویسنده در وجوه نحوی: شامل وجهیّت، زمان و صدای دستوری در متن خواهم پرداخت.