ادبیات

به نام خدا

گذري بر درس   « ما همچنان در اوّل وصف تو مانده ايم »

درس اوّل ادبيّات فارسي 3

تحمديّه

تحميد در لغت به معني حمد وستايش و گفتن « الحمدُلله » است و تحميديه در اصطلاح ادبي ، سخني زيبا به شعر يا نثر است . در ستايش خدا ، نعت نيز ذکر نام و اداي احترام به پيامبر و بزرگان دين و ستودن ايشان است که معمولا در خطبه ها و ديباچه ي کتاب ها مي آيد .

در ميان تحميديّه ها ، کلام عارفان رنگ و جلوه اي ديگر دارد و سرشار از شور و عشق و اشتياق نسبت به معبود ازلي است . در همه ي تحميديّه هاي زبان فارسي نوعي براعت استهلال ديده مي شود ؛ بدين معنا که نويسنده يا سراينده در مقدمه و آغاز خطبه ي کتاب ، ضمن ستايش خدا وپيامبر ، به ذکر الفاظي مي پردازد که با محتوا و مضمون کتاب پيوند دارد و به موضوعي که در آن باب سخن خواهد گفت ، به تعريض اشاره مي کند ، تحميديه ها از زباني فاخر و هنري برخوردارند و نمونه هايي اعلا از فصاحت و بلاغت زبان فارسي به شمار مي روند .

به ويژه تحميديه هاي منثور که از افسون آهنگ و قافيه اي که در اصطلاح « سجع » ناميده مي شود ، نيز بهره مندند¹_­^.   ( ادبیات فارسی (3) ، رشته علوم انسانی ، ص 1 )

شاعران و نويسندگان ،  از دير باز ، به رسم خطبه خوانان و گويندگان ، آغاز ديوان و منظومه هاي بلند خويش را به مناجات و راز و نياز با پروردگار و نعت و ستايش پيامبر و اولياي دين مي آراستند .

اين نيايش ها که سرشار از مضامين لطيف و عميق و گواه ذوق سرشار و روح لطيف گويندگان آنهاست با حمد الهي و توصيف و عظمت کبريايي حق آغاز مي شوند . برشمردن صفات جمال و جلال الهي ، تسبيح و تنزيه  او ، و به ويژه از رحمت و مفغفرت خداوندي سخن گفتن ، بخش عمده ي اين مناجات ها را تشکيل مي دهد ؛ سپس گوينده به عجز و نياز مي پردازد و معاصي و گناهان خويش بر مي شمرد و از ساحت ربوبي ، طلب عفو و مغفرت مي کند .

در ادب فارسي ، نمونه هاي ارجمند و دلپذيري از نيايش و مناجات مي توان يافت . نيايش ها و مناجات هاي منثور خواجه عبدالله انصاري ، تحميديه هاي لطيف و زيباي نظامي ، سعدي ، مولانا و مناجات شور انگيز وحشي بافقي در آغاز منظومه ي شيرين و فرهاد و پیش تر از همه ي اينها ستايش ها و نيايش هاي شاهنامه ی  فردوسي از زبان رستم در لحظه هاي حساس و سرنوشت ساز نبرد و پيکار ، نمونه هاي عالي و با شکوه تحميديه و مناجات در ادب فارسي محسوب مي شوند .

تامّل و درنگي کوتاه در اين تمحيديه و مناجات ها ، تاثير آيات و روايات و مناجات ها و تحميديه هاي اولياي دين را آشکار مي سازد .ادّعيه ي ديني و مناجات هاي ائمه اطهار (ع) معمولا با حمد و ستايش الهي آغاز مي شود ، پس از آن فقر و عجر و نياز بندگان و در پايان خواهش ها و عطش هاي عميق  روحاني و عرفاني مطرح مي شود ، اين نيايش ها حاوي مضامين عالي ، تربيتي ، اخلاقي و معنوي نيز هست . در اين جا نگاهي به ديباچه ي ( گلستان ) که از بهترين نمونه هاي تحميديّه در ادب فارسي است مي پردازيم ²  ( زبان و ادبیات فارسی عمومی ، 1 و 2 پیش دانشگاهی ، ص 2 )