ادبیات

 

درس اول ) خط وزبان درایران پیش ازاسلام

 

·         نکته های کوتاه : 

-  تاریخ ادبیات فارسی تاریخ زبان وخط فارسی هم هست . 

-  بشر درآغاز نوشتن نمی دانست ومقصود خود راتنها با گفتار ادا می کرد . 

-  تاریخ پیدایی خط به درستی معلوم نیست .

-  خط تصویری نخستین نوشتار های انسان بوده است . 

-  خط تصویر پس از تکامل وگذشتن از مرحله ی علامت نویسی (معنی نگاری ) به مرحله ی الفبایی قدم گذاست . 

-  ایرانیان دردوره ی پادشاهی مادها علامت های میخی بابلی راقتباس کردند ومانند فینیقی ها از آن الفبایی مستقل                    به نام خط میخی ترتیب دادند. 

-  تمام سنگ نوشته های باز مانده از عصر هخامنشی به خط میخی است . 

-  خط اوستایی دراصل از خطوط سامی گرفته شده است . 

-  دربخش (یشت ها )از کتاب اوستا اخبار تاریخی وبعضی داستان ها وروایات  بیشتری از بخش های دیگر است. 

-  قسمت عمده ای ادبیات پارسی میانه به خط پهلوی نوشته شده است .

-  زبان ایران پیش از اسلام مادر وریشه ی زبان امروز ایران است . 

-  زبان ایران پیش از اسلام پارسی (فارسی )نامیده می شود . 

-  یکی از منابع عمده ی شاهنامه ی فردوسی شاهنامه منثور ابومنصور عبدالرزاق توسی است . 

-  درزمینه ی ادبیات داستانی وجد کتاب های  مانند هزار افسانه یا داستان های مربوط به خسرو وشیرین وهفت پیکر               گذشته ی ادبی پر باری رانشان می دهد . 

-  برخی منشا کتاب هزار ویک شب راکتاب  هزار افسانه است . 

-  داستان های مربوط به خسرو  وشیرین  وهفت پیکر به دوره های از اسلام باز می گردد. 

-  زبان پارسی ازشاخه های اصلی زبان های هند اروپایی است .

-  منظور از فارسی نو فارسی تحول یافته ی آغاز دوره ی  اسلام است .

-  فارسی دری همان فارسی نو است .

 

 

 

 

·         پاسخ های خود آزمایی  نمونه ـ صفحه 15 

1- الف :  بسیار ساده وابتدای بوده است .    ب:   به طرزی از ظرافت تصویر چیزها رامی کشیدند ومقصود خود را به دیگران              می فهمانند. 

2- الفبا برای اولین بار درمیان فنیقی ها درحدود سه هزار سال قبل از میلاد رواج پیدا کرد. 

3- منظورافراد هستند که مهم ترین ویژگی های ادبی یک مقطع رامی توان درآثار آنها پیدا کرد . 

4- زیرا گاهی شاعری که ازنظر دردوره ای زندگی می کند ازلحاظ ادبی وفکری دردوره ی پس یاپیش ازخود قرار می گیرد . 

5- چون این افراد سنت گذاران وشاخه های ادبی عصر خود هستند و ویژگی های آثار پیش از آنها به نحوی مستقل و              رو به کمال درآثار شان پیداست ومی توان انها را فرزندان واقعی زمانه ی خودشان دانست . افرادی که قادرند دست                         به خلق آثار وطرح اندیشه های بزنند که به نحو بارزی تحت تاثیر کارها وافکار آنها قرار گیرد. 

6- ازپنج کتاب به این نام: یسنا- یشت ها – ویسپرد – وندیداد –خرده اوستا  

7-خدای نامه مهم ترین نوشته های است به پارسی میانه ی که اواخر عهد ساسانی پدید آمد ودرنخستین سده های اسلام چند بار به عربی ترجمه شده خدای نامه سرمشقی برای تاریخ نویسی دردوره ی بعد است .

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بخش اول ـ عصر پیش از رودکی 

درآمدی  برعصر پیش از رودکی ...(ازسال 21 تا 250 هـ ق )

 

 ·         نکته های کوتاه : 

- درسال 21هجری قمری سپاه تازه نفس و فداکاراسلام عظیم ساسانی را از درون متلاشی شده بود درجنگ مهمی درحدود نهاوندکه عرب ها آن را (فتح الفتوح ) نامیدند ؛ یزدگرد سوم آخرین امپراتورساسانی رابه زانو درآوردند و او را به داخل فلات ایران عقب راندند. 

- حکومت های ساسانی به علت های : الف) نابه سامانی های اقتصادی واجتماعی  ـ ب) فاصله گرفتن زمامداران از عامه ی مردم ازدرون متلاشی شده بود .

-بعد ازاین سال نزدیک به دویست سال ایران ازداشتن حکومت مستقل ملی محروم بود . 

- درطول این دو قرن بدون حکومت مستقل فعالیت های زیر ادامه داشت : 

الف)جنگ وگریز برخی ازایرانیان مخالف مانند: القنع - به آفرید – بابک – وکوشش ابومسلم خراسانی دربرانداختن حکومت بنی امیه .  

ب) تلاش های ایرانیان دانش دوست درفرا گرفتن زبان عربی وانتقال میراث فرهنگی گذشته ایران به دامن اسلام از طریق ترجمه ی متوی پهلوی به عربی.

ـ بعد ازاین دو قرن ابتدا امرای طاهری وبعد ازآن ها سامانیان درشرق وشمال شرقی ایران حکومت های نسبتاً مستقلی             تشکیل دادند .

 

 

 

 

·         پاسخ خود آزمایی های نمونه ـ صفحه 26  

1- الف) راه یافتن ایرانیان  به دستگاه حکومت به ویژه درعصر عباسی وبه دست گرفتن قدرت وامکانات دولتی ـ  ب) روآوردن ایرانیان به مباحثات مذهبی  دردوره ی  اسلامی وتوجه به دانش  های  آن روزگار به سبب آشنا بودن به بحث وتحقیق پیرامون فضایل دینی .ـ  ج) ترجمه علوم مختلف فرهنگ ایران به زبان عربی و انتقال روحیه ی  علمی مناسب با آن به فرهنگ اسلامی 

2-   با تمسک به آیه شریفه ی (وجعلنا کم شعوبا لتعارفواان اکرمکم عندا اتقیکم ) موضوع برابری عرب وعجم رامطرح کردند وتنها عامل امتیاز بخش را (تقوا ) دانستند. 

3- فارسی نو وگویش دری دنباله ی پهلوی ساسانی است ودرآن عناصری از اشکانی هم دیده می شود این گویش ابتدا درمشرق ایران رایج بود اما دردوره ی بعد از اسلام پس از آن که حکومت های مستقل ونیمه مستقل ایرانی درخراسان و                ماوراء النهر پیدا شدند رسمیت یافت ودرامور اداری وبرای نوشتن آثار ادبی به کار گرفته شد. کلمه ی (دری )به                        معنای (درباری ) ومنسوب به (در)(دربار ) است. 

۴-- کتب (الا بنیه عن حقایق الادویه ) است که درزمینه ی پزشکی وبه خط اسدی توسی نوشته شده است . 

5- خیر زیرا درایبن باره اقوال گوناگونی نقل شده است واشعاری هم که به عنوان نخستین شعرهای پارسی درتذکره ها              نقل شده  غالباً یک دست نیست اولین نمونه هایی هم که تذکره نویسان عنوان کرده اند چنان پخته وفصیح است که پذیرفتن آن ها بعنوان نخستین اشعار فارسی دری آسان نیست (مانند اشعار حنظله ی بادغیسی ) اما به قول مولف تاریخ سیستان    مبنی برنخستین شاعر پارسی گوی یعنی محمد بن وصیف سیستانی اعتماد بیشتری می توان کرد.

    پاسخ خود آزمایی نمونه ی بخش اول ـ صفحه   26   

۱-  ایجاد روحیه ی  مقابله با برتری جویی تازیان واعتماد به اصل و برادری مسلمانان و پدید آمدن قیام های مردمی علیه ظلم وفشارهای بنی امیه ایرانیان منصف ودانش دوست حساب تازیان وبنی امیه متعصب را از اسلام واقعی جدا کردند واز اسلام راستین باآغوش باز استقبال نمودند وآثار بسیاری دربرتری ایرانیان – مانند شاهنامه – پدید آمد ودر تحکیم مبانی فرهنگ ایرانی وایجاد دولت ملی سهم عمده داشتند. 

2- مبنای وزن درشعر پیش ازاسلام وحتی قرن های اولیه اسلامی با آنچه ما به عنوان (شعر عروضی ) می شناسیم متفاوت بوده است . ایرانیان شعر عروضی رادر ظاهر از شعر عربی تقلید کرده اند هرچند درزبان های ایرانی پیش از اسلام وحتی دراوستا

هم شعر موزون از قرن ها قبل ازآن وجود داشته است که تعداد هجاهای مصراع ها تقریبا یکسان بوده است . 

3- تاریخ سیستان  

4-  ازآن جایی که زبان قرآن بود زبان ولغات عربی دربین ایرانیان ودرزبان فارسی نفوذ یافت وخط عربی برای نوشتن زبان فارسی پذیرفته شد استفاده ازاین خط زبان وفرهنگ توده های مردم ایران را با دیانت مقدس اسلام نزدیک کرد.

 

 

 

 

 

 

بخش دوم : عصر رودکی

درآمدي برعصر رودكي يادره تغزل وخرد آزمايي

 

 

·         نکته های کوتاه : 

-  عصر رودکی از رودکی از نظر سیاسی وتاریخ هم زمان است بادوره ی  اوج و اعتلاي حكومت ساماني درماوراء النهر و خراسان كه بيش از صد سال دوام داشته است . 

-  در زمان سامانيان ، بخارا عمده ترين مركز فرهنگي به شمار مي آيد.  

-  بعضي ازاميران ساماني ،خود صاحب فضل وادب بودند. 

-  علاوه بر بخارا  ، سمرقند  ،مرو ، توس ، نيشابور هم از مراكز فضل ودانش وادب به شمار مي رفت. 

-  درعصر ساماني شعر دري به تمام ويژگي هاي زبانيس ومضموني خود با ظهور شاعران بزرگي چون رودكي ، شهيد بلخي            رو به گسترش نهاد.

-  حمايت شاهان ساماني ازشعر وشاعري سبب ظهور عده ي زيادي از شاعران خويش قريحه وپر مايه شد. 

-  رودكي (پدرشعرفارسي ) (آدم الشعرا) دراين دوره ي ظهوركرد وشيوه ي اوسرمشق شاعران بعدي قرار گرفت .

-  طرز شاعري اين دوره برسادگي الفاظ وآساني معني استواراست. 

-  موضوعات شعري ،گذشته از وصف ، بيشتر ستايش بود واندرز ومعاني تغزّلي واحساس وكمي هم مزاح. 

-  قالب هاي شعر اين دوره ، قصيده وقطعه واندكي هم رباعي بود . 

- محور شعري شاعران اين دوره خرد بود وتكيه بردانش وفضيلت.

 

 

 

 

 

·         پاسخ خود آزمايي هاي نمونه ـ صفحه 36 

1-    علاوه برلطف طبع ،اشعار او غالباً فكر وفلسفه نيزتوام شده است . سادگي الفاظ وآساني معني كه از ويژگي هاي عمده ي شعر شهيد بلخي وشاعران اين دوره بوده است .

2-محمدبن زكرياي رازي ،طبيب وفيلسوف  

3- اين مطلب نشانه ي ديوان عظيم  رودكي است كه گفته اند صد دفتر شعر بوده است اماّ بيش ازحدود هزار بيت                      برجاي نمايده است . 

4-    غزل درلغت به معني عشق بازي است ودراصطلاح عبارت است از ابياتتي چند بريك وزن وقافيه ، مشتمل برمضاميني بلند ودلنشين ودر تصوير احوال عاشق وجمال معشوق وشرح رنج فراق وشوق وصال وغيره ،اماّ تعزّل به معني وصف محبوب وغزل سرايي درباره ياوست كه بعضي از شاعران درقصايد خود ،پيش ازشروع به موضوع اصلي مقدمه اي دلكش و                      لطيف مي آورند.

تشابه درمضمون است اما تفاوت دراين است كه غزل خود يك غالب شعري است امّا تعزّل مقدمه ي غزلگونه ي قصيده است . 

5- عنصري بر رودكي رشك مي برد، غزل را «رودكي وار» نيكو مي دانست واعتراف مي كرد كه غزل او رودكي وار نيست.   ناصر خسرو رودكي را شاعر «تيره چشم روشن بين»گفته است.كسايي مروزي وي را «پدر شاعر فارسي»و                            «سلطان شاعران جهان » لقب داده است .و اين همه به علت شور وشادي وزهد و اندرزهاي اوست . 

6- مثنوي كليله ودمنه ومنظومه ي سندبادنامه كه از آن ها جز ابياتي پراكنده در دست نيست.

 

 

·   پاسخ خود آزمايي نمونه ـ  صفحه 41 

1) ابوشكور بلخي 

2) موضوعات شعري، گذشته از وصف بيش تر ستايش بوده است و معاني تعزلي و احساسي و كمي هم مزاح 

3) چون مذهب شيعه دوازده امامي داشته است و هم زمان با فردوسي به عنوان نخستين شاعر دل بسته ي اهل بيت، درفش جانبداري و ستايش خاندان پيامبر را بر دوش كشيده است: 

مدحـــت كن و بستاي كسي را كه پيمبـــر                            بستــود و ثنا كـرد و بدو داد  همه كار 

آن كيست بدين حال كه بوده است و كه باشد                         جز شير خــــداوند جهـان حيدر كرار 

4) كسايي مروزي

 

    خود آزمايي هاي نمونه ي بخش دوم صفحه 41 

1) رودكي سمرقندي

2) الف) سادگي لفظ و آساتي معني ـ ب) توجه به بيروت و واقعيت حيات ـ ج) طرح مفاهيم ذهني در قلمرو تعاليم كلي    اخلاقي در حد صميمانه و علمي 

3) منسوب به ابوسليك گرگاني، شاعرذ معاصر عمر بن ليث. 

4) خير، زيرا از اشعار او آنچه در دست است به ويژه در توصيفات دقيق و رنگارنگش، بر نمي آيد كه همه ي عمر را در كوري و تاريكي هاي دنياي روشن دلان، گذارنده باشد.

5)    ابوالحسن كسايي مروزي

6)  ابوالحسن شهيد بلخي

 

بخش سوم ـ عصر فردوسی

درآمدی بر عصر فردوسی دوره ی حماسی ملی و خرد آزمایی

 

 

·         نکته های کوتاه :  

-  عصر فردوسی را حماسه ملی وخرد آزمایی نام نهاده اند .  

-  آغاز عصرفردوسی از نظر تاریخی هم زمان است با اوج حاکمیت سامانیان

- دوره ی فردوسی . عصر اندیشه استقلال ملی ایران است .  

-  دراین دوره امرای سامانی می کوشند با تشویق بزرگان علم و ادب ترکیب تازه ای از هویت فرهنگی را که باز یافتن اندیشه ایرانی در چهار چوب فرهنگ اسلامی است ترویج کنند. 

-  در آغاز این دوره هنوز بیشتر دانشمندان ایرانی به ضرورت آثار خود را به عربی می نوشتند تا بتوانند در سرتاسر دنیای اسلام خوانندگان بیشتری پیدا کنند. 

-  تا آنجا که به قلمرو و کار سامانیان مربوط می شد بیشتر نویسندگان فارسی زبان به نوشتن زبان فارسی تشویق می شدند .

-  نثر هم در عصر سامانیان مانند نظم رو به ترقی گذاشت .  

-  تکیه ی اصلی جریان شعری در این دوره بر حمایت از فرهنگ قومی واعتبار بخشیدن به زبان فارسی است . 

-  می توان کار دقیقی و فردوسی را در کنار ادبیات ستایشی و وابسته به دربار وقت ؛ در زمره ی ادبیات مردمی به شمار آورد .

 

 

·         پاسخ خود آزمايي نمونه ـ صفحه 49 

1) خوا ص گياهان و داروها(علم داروشناسي) 

2) خير، بلعمي اطلاعات ديگر درباره ي تاريخ ايران بر آن افزود و با حذف مطالبي از اصل تاريخ طبري، در واقع آن را به صورت تأليفي مستقل در آورد. 

3) نخستين كتاب نثر فارسي است كه به عنوان اثري مستقل عرضه شد و چون به دستور و سرمايه ي ابومنصور                         محمد بن عبدالرزاق توسي فراهم شد ، به شاهنامه ي ابومنصوري شهرت يافت و تاريخ گذشته ي ايران به شمار  مي آمده است. اصل كتاب از بين رفته است و تنها مقدمه ي آن در حدود 15 صفحه باقي است. 

4) حدودالعالم من المشرق الي المغرب نام دارد، مولف آن معلوم نيست.

5) زيرا خردورزي و دست يابي به انديشه هاي حكيمانه در آثار اين دوره بسيار متجلي است.

6) ترجمه ي تفسير طبري كه به نثر فارسي در زمان سامانيان فراهم آمده است.

7) دقيقي توسي، فردوسي توسي، اسدي توسي

·         پاسخ خودآزمايي هاي نمونه ـ صفحه 62 

1) ابومنصور دقيقي توسي نخستين كسي است كه پس از مسعودي مروزي، به اين مهم همت گماشت. 

2) به امر نوح منصور ساماني مأموريت يافت تا شاهنامه ي منثور ابومنصوري را به نظم در آورد ولي چون به دست غلام خود كشته شد ، كارش نا تمام ماند. 

3)    گشتاسب نامه 

4) روحيه ي حماسي، جوان مردي و مردانگي، دليري و خودورزي دقيقي را به نظم داستان هاي ملي ايران وا داشت و در موقع پيشواي فردوسي در اين كار بود و بر او تأثير گذار. او با سرودن هزار بيت از شاهنامه، زمينه را براي فردوسي آماده كرد. 

5) دهقانان طبقه اي صاحب مقام و داراي املاك و اموال بودند و زندگي راحتي داشتند  و روايات تاريخي و سرگذشت پيشينيان خود را بهتر از هر گروهي مي دانستند و آن را سينه به سينه به نسل هاي بعد از خود انتقال مي دادند.

6)    الف) شاهنامه اثري ايراني بود و محمود ترك نژاد  

ب) فردوسي شيعه مذهب بود و محمود سني و متعصب 

ج) فردوسي وزير ايران دوست عصر غزنوي- ابوالعباس اسفرايني- را مدح گفته و شايد به تشويق او بود كه كتاب خود را بر محمود عرضه كرد، اما هنگام حضور فردوسي در غزنين و درگاه محمود اين وزير بر كنار شده و مورد غضب سلطان بود.  

د) در شاهنامه از محمود چنتدان ستايش به عمل نيامده بود و بيشتر سرشار از ستايش پهلوانان و شاهان گذشته ي ايران بود.

 7) 1- محتويات عبرت انگيز و حكمت آموز و آزادگي و آزاد انديشي

 2- ايمان پاك و اخلاص و صميميت و علاقه ي مخلصانه ي فردوسي  به نظم شاهنامه كه علل عمده ي توفيق شاهنامه در ميان مردم است. 

8) ملاحظات نغزي است كه در ضمن با پايان داستان ها و جنگ هاي بزرگ اظهار مي دارد. 

9) 1- انتخاب هوشمندانه قالب مثنوي و بحر متقارب براي به نظم كشيدن داستان هاي شاهنامه كه مناسب ترين قالب و وزن است.

2- چيره دستي در تشبيه وتوصيف صحنه هاي گوناگون به ويژه ميدان هاي رزم ولحظه هاي پر تپش كارزار. 

3- استواری واستكام ابيات  

4- اشاره به حكايت هاي ، ضرب المثل ها ومعاني ديني واخلاقي وآميختن مفاهيم اخلاقي واسلامي با معتقدات پهلوانان

5- گنجينه هاي پر بهاي واژ ههاي فارسي (‌درسراسر شاهنامه تنها حدود هشتصد لغت عربي به كاررفته است.) 

6-زبان فخيم وآراسته

 

10) خير ، بامطالعه شاهنامه از مراسم اجتماعي ، ازتمدن ومظاهر مدنيّت واخلاق ايرانيان ومذهب ايشان وبحث هاي فلسفي وديني آنان مطلع مي شويم همچنين انديشه هاي اخلاقي واجتماعي درخلال داستان هاي  بازگو مي شود . 

11) ارادت خالصانه فردوسي به خاندان پيامبر (ص) وتعظيم تشيع

12) زيرا توس خاستگاه حماسه اي ملّي ايران واستمرار دهنده ي فرهنگ وقوميت ايراني از اولويّت خاصي برخورداراست . 

13) 1200لغت فارسي . چون قديم تين كتاب لغت موجود واولين لغت نامه ي مدوّن فارسي است از اهميت خاصي برخورداراست. 

14) مناظره دراصطلاح به شعري گفته مي شود كه درآن دو طرف سخن ( درانسان يا حيوان ياشي يادو مفهوم )‌هر يك خواّص وامتيازات خود را برشمرند و سعي كنند خود را برتر از ديگري بدانند . مبدع مناظره اسدي توسي است . در شعر عصرما مناظره هاي پروين اعتصامي چشم گير است . 

15) چون شعراسدي ، استوار ولطيف والفاظ وتعبيرات او اصيل وكهن است وتحولاتي كه زبان فارسي براثر مهاجرت به سرزمين هاي عراق عجم درروزگار او پيدا كرده ،‌ هنوز به شعر اوراه پيدا نكرده است .

 

 

 

 

·         پاسخ خود آزمايي هاي نمونه ي بخش سوم ـ صفحه 63

1) سادگي الفاظ وآساني معني ، استحكام قالب ومعني ، تنوع اوزان وقالب ها ،‌گونه گوني مضامين ومايه ها وخيال هاي شعري، پايه گذاري سنت داستان پردازي ،‌ منظومه سرايي اخلاقي ونظم حماسه هاي ملّي .

2)الف ـ دوره ي اساطيري : ازآغازتمدن بشري وظهور كشاورزي ،‌بافتن ، ساختن ، تا داستان ضحاك وقيام كاوه و فريدون .

  ب ـ دوره ي پهلوي : پيدا شدن سام وزال ورستم وعصر كيكاووس وكيخسرو ؛ جنگ هاي دراز ايران و توران و وجود شخصيت رستم .

  ج ـ دوره تاريخي : روي كارآمدن بهمن وحوادث عصر اسكندر وپادشاهي اشكاني وساساني .

3) آزادي ، آزادانديشي ، ستايش دادپيشگي و تاكيد بر دادگري.

4) تشبيه ، توصيف ، اغراق

5) عشق به حقيقت ، برتري يافتن خبر دربرابر شر ،‌بهروزي قوم ايراني ودرنهايت ،همه  انسان هاي حق طلب است.

6)غلبه ي روح ايران دوستي واحساس نياز به هويتي مستقل ودرواقع چون اين دوره عصر انديشه ي استقلال ملي ايران بوده است .

7)حسّ ديني وعلاقه به مياني اسلام.

8)شعراين عصر، منادي صلح وآرامش ورفاه وشادي است . از خصوصيات بارز آن نزديكي به طبيعت،‌آميختگي با موسيقي، داشتن رنگ ملي وايراني دربرگيرنده ي مايه ي حكمي واخلاقي وفقدان مايه هاي عرفاني وآسماني است .

9)(اين پرسش پژوهشي است به عهده دانش آموزان واگذارمي شود .)

حماسه ي مردم روم باستان :‌اِنه ائيد:‌ سروده ويرژيل

حماسه ي مردم هند :‌(ادبيات سانسكريت ) مهابهارات ورامايانا : سروده ی صدها شاعربي نام ونشان درزمان هاي مختلف .

حماسه ي مردم يونان باستان : ايلياد واٌ ديسه ، اثر هومر

ادبيات عرب : ‌الحماسه ، نام دوكتاب ازشاعر بزرگ عرب ، ابوتمام وبحتري است .

ادبيات فارسي :‌ شاهنامه ي فردوسي و ....